Laatste Oordeel Sixtijnse Kapel: betekenis en waar je het ziet

Het Laatste Oordeel in de Sixtijnse Kapel stelt de wederkomst van Christus en het oordeel over de mensheid voor: in het midden scheidt Christus wie naar de hemel opstijgt, links op het fresco, van de verdoemden die naar de hel afdalen, rechts. Michelangelo schilderde het tussen 1536 en 1541 op de hele altaarwand, van 13,7 bij 12,2 meter. Het is het laatste grote fresco dat je ziet op de route door de Vaticaanse Musea, en in de kapel mag je geen foto’s maken.

Wanneer en waarom schilderde Michelangelo het Laatste Oordeel?

Michelangelo begon in 1536 aan het Laatste Oordeel, bijna 25 jaar nadat hij het gewelf van dezelfde kapel had voltooid, en rondde het af in 1541. De eerste opdracht kwam van Clemens VII, die hem om een Val van de opstandige engelen vroeg. Na de dood van die paus gaf zijn opvolger, Paulus III, hem in 1535 de opdracht voor het Laatste Oordeel op de altaarwand.

Het moment verklaart het onderwerp. Rome had net de Plundering van 1527 doorstaan, die een einde maakte aan de Romeinse renaissance, en de protestantse Reformatie verdeelde de Kerk. Het Concilie van Trente zou in 1545 beginnen. Volgens Wikipedia wilde men de mensheid tegenover haar verlossing tonen.

Om het te schilderen moest wat al op die wand stond verdwijnen: fresco’s van Perugino met de Hemelvaart van Maria, de Geboorte van Christus en de vondst van Mozes, en portretten van de eerste pausen. Dat verlies leverde Michelangelo veel kritiek op.

Gegeven	Het Laatste Oordeel
Kunstenaar	Michelangelo
Datering	1536–1541
Opdrachtgever	Clemens VII en daarna Paulus III
Plaats	Altaarwand van de Sixtijnse Kapel
Afmetingen van de wand	13,7 × 12,2 m
Techniek	Fresco
Restauratie	Gepresenteerd op 8 april 1994

Wat stelt het Laatste Oordeel in de Sixtijnse Kapel voor?

Het onderwerp komt uit de Openbaring van Johannes: het einde der tijden, wanneer Christus terugkeert om te oordelen over levenden en doden. Je leest het fresco in stroken, van boven naar beneden:

• Bovenaan, in de twee lunetten: engelen met de symbolen van het Lijden. Links dragen ze het kruis, de doornenkroon en de spijkers; rechts de geselpaal.
• In het midden: Christus, met de wonden van de spijkers en de wond in zijn zij, maakt een krachtig gebaar dat de rechtvaardigen van de zondaars scheidt. Naast hem duikt de Maagd Maria ineen. Daaromheen de heiligen.
• Onder Christus: een groep engelen blaast op bazuinen. Volgens de Openbaring zouden het er zeven moeten zijn, maar op het fresco lijken het er acht. Twee andere houden het boek van het leven en dat van de dood vast.
• Linksonder: de doden komen uit hun graven, sommigen nog als skelet, en stijgen met hulp van engelen op naar de hemel.
• Rechtsonder: de verdoemden vallen in de duisternis. Charon dwingt hen in zijn boot en demonen sleuren hen mee.

De stijl verschilt van die van het gewelf. De figuren zijn groter en gespierder, staan opeengepakt zonder landschap of perspectief en nemen geforceerde houdingen aan. Wikipedia spreekt van de terribilità van Michelangelo, een bovenmenselijke kracht die vooral in Christus zichtbaar is. Bovendien helt de wand bovenaan iets naar de bezoeker toe, zodat de scène van onderaf overweldigt.

Op welke details let je bij het Laatste Oordeel?

Michelangelo schilderde elke heilige met het voorwerp van zijn martelaarschap, zodat je hem herkent. Deze worden het meest gezocht:

1. Sint-Petrus, met de sleutels van het Rijk.
2. Sint-Bartholomeus, die levend werd gevild, met een huid in de hand. Volgens de overlevering is het gezicht op die huid dat van Michelangelo.
3. Sint-Andreas, met zijn X-vormige kruis.
4. Sint-Catharina, met het rad met pinnen.
5. Sint-Laurentius, met het rooster, en Sint-Sebastiaan, met de pijlen.
6. Minos, in de hoek rechtsonder, bij de ingang van de hel: naakt, met ezelsoren en een slang om zich heen gekronkeld. Hij heeft het gezicht van Biagio da Cesena, de ceremoniemeester van de paus, die zei dat die naakten thuishoorden in een badhuis of een herberg en niet in een kapel. Naar verluidt antwoordde Paulus III, toen Biagio klaagde, dat zijn rechtsmacht niet tot in de hel reikte.

Het verhaal van de naakten ging door na de dood van de schilder. In opdracht van Pius V bedekte Daniele da Volterra, een leerling van Michelangelo, de geslachtsdelen van een aantal figuren met doeken, wat hem de bijnaam Il Braghettone opleverde, de «broekjesschilder». Hij stierf twee jaar later zonder het werk af te maken.

De kleuren die je nu ziet, zijn die van de restauratie. Tussen 1710 en 1714 kreeg het fresco een laag lijm die het moest beschermen, maar die stof en rook vasthield en het donkerder maakte. De reiniging in de twintigste eeuw bracht levendige kleuren terug; sommige critici vinden dat ze lichter zijn geworden dan de originele.

Hoe zie je het Laatste Oordeel tijdens je bezoek?

Je ziet het met het toegangsticket van de Vaticaanse Musea, aan het einde van de route, in de Sixtijnse Kapel. Er bestaat geen ticket alleen voor de kapel. De officiële tarieven zijn € 20 aan de kassa of € 20 + € 5 online, en € 10 voor het gereduceerde tarief. De Musea zijn van maandag tot en met zaterdag open van 8.00 tot 20.00 uur, met laatste toegang om 18.00 uur, en zijn gratis op de laatste zondag van elke maand van 9.00 tot 14.00 uur. De details vind je bij de prijs van de tickets voor het Vaticaan.

Als je de kapel binnenkomt, is het Laatste Oordeel de achterwand, die van het altaar. Bekijk eerst het geheel en zoek dan de details uit de lijst; boven je, op het plafond, zit het gewelf met de Schepping van Adam.

Houd rekening met de regels van de kapel:

• Foto’s en video zijn niet toegestaan, met welk apparaat dan ook.
• Er wordt stilte gevraagd en je telefoon moet uit.
• Kleding: geen mouwloze of uitgesneden shirts, geen korte broeken boven de knie, geen minirokken en geen petten.

Omdat je binnen niet mag praten, leggen rondleidingen het fresco uit voordat je naar binnen gaat. De rondleiding door de Musea, de Sixtijnse Kapel en de basiliek kost vanaf € 64, met een 4,7 op 5 uit 19.233 beoordelingen van deze tour op GetYourGuide. Ga je liever op eigen houtje, dan kost het ticket voor de Vaticaanse Musea en de Sixtijnse Kapel vanaf € 33 en is het niet restitueerbaar. Alle opties vind je bij tickets voor de Vaticaanse Musea.